Ở vùng Phan Rang ít mưa, tên Pô Klong Garai không chỉ nằm trên một ngọn tháp. Trong ký ức của người Chăm, ông là vị vua gắn với chuyện đào mương, đắp đập, đưa nước về ruộng. Đến năm 1789, người Việt ở Đắc Nhơn cũng lập nơi thờ ông, với công trạng được nhắc lại bằng bốn chữ “dẫn thủy nhập điền”.
Cuối tuần này, khi người Chăm bước vào chính lễ Katê (10/10), Pô Klong Garai là một trong những nơi diễn ra nghi lễ. Nhưng trước khi trở thành tên của ngọn tháp quen thuộc hôm nay, Pô Klong Garai trước hết là tên một vị vua được nhớ đến ở một vùng mà nước luôn là chuyện quan trọng.
Trong ký ức Chăm, Pô Klong Garai gắn với chuyện đưa nước về ruộng
Phan Rang là vùng có lượng mưa thấp nhất cả nước. Trong điều kiện ấy, việc giữ nước và đưa nước vào đồng ruộng từ lâu đã quyết định cách người dân canh tác.
Các tư liệu giới thiệu di sản của Khánh Hòa ghi nhận Pô Klong Garai là vị vua có công trị thủy, khai mương, đắp đập và chăm lo nông nghiệp. Hai công trình thường được nhắc cùng tên ông là đập Nha Trinh và đập Lâm Cấm. Riêng đập Nha Trinh, trên sông Cái Phan Rang, được cho là do người Chăm xây từ thế kỷ XII và đến nay vẫn còn phát huy tác dụng.
Ảnh: Windrain, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Về xuất thân của ông, truyền thuyết Chăm có nhiều cách kể khác nhau. Riêng chuyện trị thủy là điều được nhắc lại bền nhất, cả trong ký ức cộng đồng lẫn trong các tư liệu di sản hiện nay.
Ngọn tháp mang tên ông ban đầu thờ Shiva
Có một chi tiết dễ bị bỏ qua khi nói về Pô Klong Garai: ngọn tháp ngày nay mang tên ông không được dựng lên ngay từ đầu để thờ ông.
Theo tư liệu của ngành văn hóa và du lịch Khánh Hòa, quần thể tháp được xây vào khoảng cuối thế kỷ XIII đến XIV, ban đầu gắn với việc thờ thần Shiva. Sau thế kỷ XV, không gian thờ tự này mới được người Chăm bản địa hóa và gắn với việc thờ Pô Klong Garai.
Ảnh: Ms Sarah Welch, Wikimedia Commons (CC0).
Ngày nay, trong tháp chính có tượng Mukhalinga Pô Klong Garai: khuôn mặt vị vua được thể hiện trên Linga, kết hợp hình tượng nhà vua với biểu tượng của Shiva. Hiện vật này được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2024.
Không cần biết hết những lớp lịch sử ấy mới dự được Katê. Nhưng khi bước vào khu tháp, chi tiết này giúp hiểu vì sao Pô Klong Garai vừa là tên một vị vua, vừa nằm trong một không gian thờ tự có từ trước câu chuyện thờ ông.
Năm 1789, người Việt ở Đắc Nhơn cũng lập nơi thờ Pô Klong Garai
Từ tháp Pô Klong Garai đi ra khỏi không gian thờ tự Chăm, tên vị vua này còn xuất hiện ở một nơi khác.
Năm 1789, người Việt ở vùng này dựng Đắc Nhơn Từ Miếu, lúc đầu chỉ là một miếu nhỏ, để thờ Pô Klong Garai. Sau đó công trình được trùng tu nhiều lần và được gọi là đình Đắc Nhơn; đến năm 1999, đình được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.
Công trạng được nhắc lại ở đây vẫn là “dẫn thủy nhập điền” — đưa nước về ruộng. Người Việt dựng đình, dùng hình thức thờ tự của làng Việt, nhưng nhân vật được chọn để thờ lại là một vị vua Chăm.
Đình nằm ở thôn Đắc Nhơn, vùng Nhơn Sơn (huyện Ninh Sơn cũ), nay thuộc tỉnh Khánh Hòa.
Hai nơi thờ Pô Klong Garai không hoàn toàn giống nhau về tín ngưỡng hay nghi thức. Điều gặp nhau nằm ở ký ức về một người có công với nước và ruộng đồng.
Trở lại ngọn tháp trong mùa Katê
Ngày 10/10, khi chính lễ Katê diễn ra, nhiều người sẽ lên Đồi Trầu để dự lễ hoặc thăm tháp Pô Klong Garai. Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, đây là một quần thể gạch đỏ nổi bật giữa vùng nắng khô. Đi thêm một lớp vào câu chuyện, cái tên của tháp lại dẫn đến những con đập, những cánh đồng cần nước và một ngôi đình Việt được dựng cách đây hơn hai thế kỷ.
Đọc thêm:
Katê 2026 ở vùng Phan Rang: mùa lễ bắt đầu từ một bộ y trang
Đi Phan Rang dịp Katê: từ vườn nho xuống Bàu Trúc, Cà Ná
Ảnh trong bài: Wikimedia Commons, tác giả và giấy phép ghi dưới từng ảnh. Ảnh đại diện: Ms Sarah Welch (CC0).
