Đi Phan Rang dịp Katê: từ vườn nho xuống Bàu Trúc, Cà Ná

Nếu xuống Phan Rang trong những ngày Katê, ngoài thời gian dự lễ ở tháp và các làng Chăm, có thể dành thêm thời gian đi quanh vùng. Một vườn nho, những bãi chăn cừu, làng gốm Bàu Trúc hay đồng muối Cà Ná đều có thể ghé trong cùng chuyến đi.

Phan Rang là vùng ít mưa nhất cả nước. Đi qua vùng này, cái nắng và cái khô hiện ra khá rõ trong cảnh quan, từ những giàn nho thấp đến những bãi cỏ nơi cừu kiếm ăn, rồi xuống phía biển là đồng muối. Xen giữa những cảnh ấy là đời sống của cộng đồng Chăm, hiện diện trong làng gốm Bàu Trúc và cả những món ăn quen thuộc trong phố.

Nhắc đến Phan Rang, nho thường là một trong những thứ được nhớ đến trước. Giàn nho ở đây được căng bằng dây thép, cao chừng 1,8 đến 2 m; đứng bên dưới, những chùm quả gần ngay trên đầu, có lúc chùm còn xanh treo cạnh chùm đã bắt đầu ngả đỏ. Nắng nhiều, mưa ít hợp với cây nho, nên một năm nho ở đây có thể cho ba vụ trái, thu hoạch vào khoảng tháng 4–5, tháng 8–9 và dịp Tết.

Dịp Katê tháng 10 rơi vào quãng giữa hai vụ, nên trên giàn có thể chưa nhiều nho chín. Dù vậy, nhiều nhà vườn vẫn mở cửa đón khách hằng ngày, thường từ 7 đến 18 giờ.

Trên đường qua những vùng đất trống hơn quanh Phan Rang, thỉnh thoảng lại gặp những đàn cừu trên đồi và bãi cỏ thấp. Cừu ở đây được chăn thả tự nhiên, mỗi ngày có thể đi kiếm ăn từ tám đến mười tiếng; giống cừu đã có mặt tại vùng này hơn một trăm năm và thích nghi với khí hậu khô hanh, độ ẩm thấp.

Vườn nho và bãi chăn cừu tạo ra hai cảnh rất khác nhau của cùng một vùng đất: một bên xanh rợp dưới giàn, một bên mở rộng ra những khoảng cỏ khô. Nếu chỉ có ít thời gian ngoài lịch lễ, có thể ghé những nơi này trong một buổi đi quanh Phan Rang.

Năm nay, Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I diễn ra từ ngày 10 đến 12/10/2026, trùng với những ngày chính của mùa Katê. Bàu Trúc cũng là nơi câu chuyện văn hóa Chăm đi rất gần với đời sống thường ngày, từ cách làm gốm đến những vật dụng nhỏ vẫn còn xuất hiện trong bếp.

Một trong số đó là khuôn bánh căn. Bột gạo được đổ vào những chiếc khuôn đất nung nhỏ đặt trên bếp than, và loại khuôn này được làm ở làng gốm Bàu Trúc. Bánh căn vốn có gốc từ món ăn của người Chăm ở vùng này, sau đó được người Việt tiếp nhận và thêm nhiều cách làm khác.

Vì vậy, nếu đã ghé Bàu Trúc, có thể để bánh căn cho bữa ăn sau đó khi trở lại khu vực Phan Rang. Ở đây, bánh được bán trên nhiều con đường và phần nước chấm có khá nhiều lựa chọn: nước mắm pha loãng với ớt tỏi băm, mắm nêm, mắm đậu phộng hoặc nước cá nấu từ cá ngừ nhỏ, cá nục. Nếu từng ăn bánh căn ở Nha Trang, sẽ thấy món bánh khá quen nhưng cách chấm có khác; ở Nha Trang, mắm ruột là một vị chấm thường gặp hơn.

Nhìn chiếc khuôn đất nung trên bếp sau khi vừa đi qua Bàu Trúc, món bánh cũng dễ hiểu hơn một chút: từ một làng gốm Chăm, chiếc khuôn đi vào căn bếp và ở lại trong một món ăn mà nhiều người ở cả Phan Rang lẫn Nha Trang đều quen.

Từ vùng Phan Rang đi tiếp về phía nam là Cà Ná, nơi nghề làm muối đã có từ lâu. Năm 1929, người Pháp lập Công ty Muối Đông Dương và chọn vùng này làm trung tâm sản xuất vì nước biển được đánh giá có độ mặn cao. Những đồng muối đến nay vẫn là một phần quen thuộc của cảnh quan Cà Ná.

Đến Cà Ná, người từ Nha Trang xuống còn gặp lại một nghề quen. Ở làng chài Cửa Bé, nghề làm nước mắm đã có hàng trăm năm; cá cơm biển Nha Trang được ủ cùng muối Hòn Khói theo công thức “ba cá một muối”, trong khoảng 11 tháng. Nhiều cơ sở nước mắm ở Cửa Bé nay đã chuyển vào Cà Ná. Từ tháng 7/2025, hai nơi này cùng thuộc tỉnh Khánh Hòa.

Cà Ná nằm xa hơn những điểm quanh Phan Rang và Ninh Phước, nên không nhất thiết phải cố đưa vào một ngày đã có nhiều hoạt động Katê. Nếu chuyến đi dài hơn hoặc còn một buổi trống, đây là nơi phù hợp để đi tiếp xuống phía nam, nhất là với người muốn nhìn thêm phần sinh kế ven biển ngoài câu chuyện tháp Chăm và làng gốm.

Katê năm 2026 diễn ra từ ngày 5 đến 12/10, chính lễ vào ngày 10/10 tại tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Romê và đền Pô Inư Nưgar. Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I diễn ra từ ngày 10 đến 12/10 tại xã Ninh Phước.

Nếu xuống Phan Rang đúng những ngày này, nên lấy lịch lễ làm mốc trước. Lúc rảnh giữa các buổi lễ, có thể ghé vườn nho hay những bãi chăn cừu quanh Phan Rang. Bàu Trúc nên đi vào ba ngày có lễ hội gốm. Cà Ná thì để dành cho hôm nào lịch thong thả hơn.

Lịch chi tiết của Katê và lễ hội gốm có trong bài “Katê 2026 ở vùng Phan Rang: mùa lễ bắt đầu từ một bộ y trang”. Trước khi đi, nên xem lại giờ lễ và chương trình theo thông báo mới nhất của địa phương.

Ảnh trong bài: Wikimedia Commons, tác giả và giấy phép ghi dưới từng ảnh. Ảnh đại diện: vườn nho ở vùng Phan Rang, Đông Sơn (CC BY-SA 3.0).